Fìorachd chruthaichte

Tha seo mar phàirt de shreath de ghoireasan a tha a’ dèiligeadh ris a’ chuspair Fèin-aithne Albannach: Cò aige a tha an co-dhùnadh air cò th' annainn? Tha an earrann seo a’ cleachdadh Monarc a’ Ghlinne agus obraichean-ealain buntainneach eile gus fìorachd chruthaichte a chur fon phrosbaig, a’ tairgse ìomhaighean, ceistean agus gnìomhan a dh’fhaodar rannsachadh le luchd-ionnsachaidh de gach aois.

Sir Edwin Landseer, Monarc a’ Ghlinne, (mu 1851).

Air turas gu Alba, rinn Landseer tadhal air an nobhailiche ainmeil Sir Walter Scott (1771-1832). Shiubhail e chun na Gàidhealtachd agus bha e air a bheò-ghlacadh leis na seallaidhean-tìre ion-chomharraichte, leis na daoine air an do thachair e agus leis na bha e a’ meas mar romansachd eachdraidh na h-Alba.

Nuair a pheant e, bhiodh Landseer ag atharrachadh a’ chuspair aige a rèir toil nam pàtranan aige. Chruthaich Landseer Monarc a’ Ghlinne anns an stiùideo aige ann an Lunnainn agus cho-dhealbh e pioctair de dh’Alba bho a chuimhne is bho a bheachdan fhèin.

Ri a bheò, bha na dealbhan aige a’ cuideachadh gus ìomhaigh romansach de dh’Alba airson luchd-turais a bhrosnachadh, an àite a bhith a’ clàradh fìorachd troimh-a-chèile is easbhaidh a chaidh adhbharachadh le fuadaichean co-èignichte ris an canar Fuadaichean nan Gàidheal.

Ceistean

Saoil …

  • an urrainn dhuinn daonnan dealachadh a dhèanamh eadar fìrinn is ficsean?

Dè tha na sgoilearan agad a’ smaointinn mu dheidhinn fìorachd chruthaichte?

Iarr air na sgoilearan agad ceistean a chruthachadh, no feuch ris na ceistean shìos.

Fìrinn no ficsean

A bheil Monarc a’ Ghlinne a’ toirt seachad dreach de dh’Alba a tha fìrinneach, no a bheil e nas romansaich?

Carson a bhiodh iadsan a tha a’ coimiseanadh luchd-ealain ag iarraidh air cùisean sònraichte a sheachnadh, m.e. Fuadaichean nan Gàidheal?

Am bu chòir ealain a bhith ag innse na fìrinn an-còmhnaidh, no a bheil ealain an-còmhnaidh na ficsean?

Nuair a tha cuideigin a’ pàigheadh neach-ealain gus obair-ealain a chruthachadh, am faod iad co-dhùnadh a dhèanamh air dè tha an obair a’ sealltainn?

Mu do dheidhinn

Am bi thusa a’ cleachdadh mheadhanan sòisealta? Ciamar a bhios tusa ag innleachadh agus a’ cumail smachd air na bhios daoine a’ faicinn air meadhanan sòisealta?

An urrainn do dhealbhan a bhith breugach? Dè nach urrainn dhut fhaicinn taobh a-muigh an fhrèama?

Dè na h-ìomhaighean air a bheil thu eòlach nach bi ag innse na fìrinn gu lèir?

Fèin-aithne

An e dealbh Albannach a tha ann am Monarc a’ Ghlinne ma chaidh a pheantadh le cuideigin neo-Albannach?

Cò aige a tha an smachd air dealbhan dhiotsa?

Cò aige a tha an co-dhùnadh air cò th’ annainn?

Gnìomhan

Gheibhear an seo trì gnìomhan a tha a’ coimhead aig fìorachd chruthaichte. Tha sinn a dh’aona-ghnothach air eacarsaichean a mholadh nach bi ag amas air ìre shònraichte, oir tha creideas againn ann am breith phroifeiseanta an luchd-teagaisg; faodaidh tu gnothaichean atharrachadh air chor ’s gum bi iad freagarrach do bhuidheann sam bith agus clàr-ama sam bith.

An urrainn do dhealbhan a bhith breugach?

Wendy McMurdo Girl with Bears, Royal Museum of Scotland, Edinburgh 1999 © Wendy McMurdo. All Rights Reserved, DACS 2018.
  • Iarr air na sgoilearan dealbhan a thogail de dh’ìomhaigh sam bith a tha iad a’ faicinn timcheall na sgoile.
  • Sgap na dealbhan air an ùrlar agus iarr air na sgoilearan dealbhan a thaghadh a ghlacas aire, no a tha gan cur troimh-a-chèile, no a tha a’ togail ceist.
  • Dèan liosta den h-uile rud a dh’fhaodas a bhith fìor/fallsa mu dheidhinn nan ìomhaighean m.e. an deach an atharrachadh le coimpiutair, an do dh’fhàg an neach-ealain rudeigin a-mach às, an do chleachd e a mhac-meanmna no an do chuir e ris an fhìrinn?
  • Dè tha a’ tachairt taobh a-muigh an fhrèama?
  • Cruthaich fo-thiotalan airson nan dealbhan a tha a’ toirt brath, nad bheachd-sa, air fìrinn na cùise a tha ceangailte ris an ìomhaigh.
  • Dh’fhaodadh tu taisbeanadh air-loidhne a chruthachadh no taisbeanadh-shleamhnagan (leithid PowerPoint) a chruthachadh airson chlasaichean eile

’S iad na sgilean cruthachalachd a thathar a’ leasachadh: a’ dèanamh bheachd-bharailean; a’ dèanamh rannsachadh èifeachdach; a’ cruthachadh, a’ lìbhrigeadh agus a’ taisbeanadh fhuasglaidhean.

’S iad na ceanglaichean a dh’fhaodar dèanamh ri Curraicealam airson Sàr-mhathais: Litearrachd; na h-Ealain Chruthachail; agus Slàinte agus sunnd.

Dè tha a’ dèanamh cuideigin Albannach?

Verena Jaekel Mona Siddiqui with her Family, Dullatur, 17 October 2010. From A Scottish Family Portrait series 2010 © Verena Jaekel
  • Iarr air a’ chlas an cuir iad a’ cheist ‘Dè tha ga do dhèanamh Albannach?’ ri daoine a b’ aithne dhaibh bho dhiofar ghinealaichean, m.e. seann-phàrantan, caraidean msaa. Clàraich na freagairtean ann an diofar dhòighean, m.e. film, clàraidhean claisneachd, dealbhan.
  • Sgrìobh sìos na prìomh abairtean bho na h-agallamhan agus dèan soidhnichean dhiubh.
  • Iarr air na sgoilearan na soidhnichean a chur suas anns a’ choimhearsnachd, ann an àitichean a tha buntainneach ris a’ chiall aca; m.e. dh’fhaodadh soidhne mu dheidhinn biadh Albannach a bhith air a chur taobh a-muigh oll-mhargaid. Tog dealbhan de na soidhnichean.
  • Cleachd na dealbhan gus còmhradh a chur air dòigh.

’S iad na sgilean cruthachalachd a thathar a’ leasachadh: inntinn fhosgailte a bhith agad; a’ rannsachadh caochladh bheachdan; a’ fuasgladh dhuilgheadasan; agus a’ cruthachadh is a’ cur gleans air beachdan.

’S iad na ceanglaichean a dh’fhaodar dèanamh ri Curraicealam airson Sàr-mhathais: Cuspairean sòisealta; Litearrachd; agus na h-Ealain Chruthachail.

A’ tuigsinn an dà thaobh

Ross Sinclair ‘An dèidh, An dèidh, An dèidh Monarc a’ Ghlinne – Tha fìor-bheatha marbh’ aig Taigh-tasgaidh is Gailearaidh Ealainn Inbhir Nis. Dealbhadair Ewen Weatherspoon
  • Chruthaich an neach-ealain Albannach an latha an-diugh, Ross Sinclair, stàladh-ealain ann an Taigh-tasgaidh is Gailearaidh Ealain Inbhir Nis ann an 2017, a fhuair brosnachadh bho Mhonarc a’ Ghlinne.Dèan coimeas eadar na h-ìomhaighean anns an taisbeanadh aigesan agus an dealbh tùsail. Dealaich an clas ann an dà bhuidheann: an fheadhainn a tha ag ràdh gur fhèarr leotha Monarc a’ Ghlinne a rinn Landseer agus an fheadhainn a tha ag ràdh gur feàrr leotha an obair a rinn Ross Sinclair shuas.
  • Feumaidh aon taobh òraid a chruthachadh anns am bi iad a’ cur taic ri obair Sinclair. Bu chòir don taobh eile òraid a chruthachadh anns am bi iad a’ dìon obair Landseer agus mar a tha e a’ taisbeanadh na h-Alba.
  • Dè seòrsa cainnt a bu chòir dhut cleachdadh m.e. ìmpidheach, brath-foilleil, msaa?
  • Dè bu chòir tachairt ris an dealbh? A bheil feum aig Alba an-diugh air ealain ùr?

’S iad na sgilean cruthachalachd a thathar a’ leasachadh an seo: a’ rannsachadh caochladh bheachdan; a’ tuigsinn is a’ mìneachadh dhuilgheadasan; agus a’ cruthachadh, a’ lìbhrigeadh is a’ taisbeanadh fhuasglaidhean.

’S iad na ceanglaichean a dh’fhaodar dèanamh ri Curraicealam airson Sàr-mhathais: Cuspairean Sòisealta; a’ labhairt ann an Litearrachd; agus dràma anns na h-Ealain Chruthachail.

Luchdaich an goireas seo a-nuas mar PDF